Een hemelwaterplan is een langetermijnvisie op hoe het watersysteem van Maldegem zou moeten evolueren. Er worden afvoerassen en mogelijke bufferlocaties aangeduid, die de gemeente in staat stellen om bij toekomstige projecten terug te vallen op dit plan. Het hemelwaterplan voor lokaal bestuur Maldegem werd goedgekeurd in de Gemeenteraad van 16 december 2021.
Daarnaast willen we de waterhuishouding ook omvormen tot een klimaatrobuust en duurzaam systeem. Om die reden wordt niet enkel gekeken naar vertraagde afvoer van hemelwater, maar ook naar infiltratie en hergebruik, zowel op publiek- als op privaat domein. Deze maatregelen moeten wateroverlast en droogte voorkomen, maar hebben ook een positief effect op de waterkwaliteit. Grote hoeveelheden neerslag op het gemengde stelsel zorgen voor een grotere overstortfrequentie en verdunning van de afvalwaterstroom in de waterzuivering.
Tot slot wordt ook bekeken of en hoe het plan droogte en daarbij een daling van het grondwaterpeil kan tegengaan, de waterkwaliteit kan bevorderen en zo de biodiversiteit kan versterken.
Door de veranderingen in het klimaat wordt de beheersing van het hemelwater complexer. Gemeenten moeten bij hun ruimtelijke indeling rekening houden met meer regenwater en zwaardere piekbuien. Door nu werk te maken van een hemelwaterplan, kunnen de economische, maatschappelijke en ecologische kosten van het veranderende weerpatroon worden ingedijkt. Aquafin beseft natuurlijk dat elke gemeente uniek is qua bebouwing, reliëf, stelsel van waterlopen en financiële prioriteiten.
De voorbije jaren hebben Aquafin en lokaal bestuur Maldegem kennis en ervaring gebruikt om een pragmatische ruimtelijke visie voor hemelwater en droogte uit te werken in de vorm van een hemelwater- en droogteplan. Dit plan brengt de lokale knelpunten in kaart en stelt uitvoerbare ruimtelijke maatregelen voor om de toekomstige volumes regenwater afdoende te laten infiltreren, bufferen of vertraagd af te voeren.
Uitgangspunten: van algemene richtlijnen naar een plan op maat
De klimaatverandering zorgt voor een verdere verschuiving in de neerslagpatronen. Voor Vlaanderen betekent dat meer regen in de winter, met als gevolg hogere waterstanden in beken en rivieren. In de zomer zal er minder neerslag vallen, waardoor de bodem verder verdroogt. De buien die zich in dat seizoen voordoen, zullen intenser worden, wat we nu al beginnen te merken.
Twee factoren maken Vlaanderen extra kwetsbaar voor overstromingen:
- Door de hoge bevolkingsdichtheid, maar liefst 470 inwoners per hectare, heeft Vlaanderen een zeer groot percentage verharde oppervlakte. Daardoor kan de regen die valt onvoldoende in de bodem infiltreren.
- Negentig procent van de gemeentelijke en bovengemeentelijke riolen transporteren zowel afval- als regenwater. Deze buizen kunnen onmogelijk het volume water slikken dat bij zeer hevige buien valt, waardoor het risico op wateroverlast toeneemt.
De belangrijkste maatregel om water op straat te vermijden, blijft ruimte geven aan water. De Vlaamse overheid legt daarom een zo groot mogelijke scheiding tussen afval- en hemelwater op. Steden en gemeenten worden aangemoedigd om werk te maken van een hemelwaterbeleid. Bijkomend zijn de ontwerprichtlijnen voor afvoersystemen aangepast. Nieuwe ontwerpen zullen afgestemd worden op hevigere buien. Binnen dit kader kan Aquafin een plan op maat opstellen voor elke gemeente. Elk gebied is namelijk uniek qua reliëf, hoeveelheid verharde oppervlakte, soort bebouwing, ondergrond en waterlopen.
Elke lokale situatie is uniek: Maldegem
Maldegem omvat de deelgemeenten Adegem, Kleit, Middelburg en Maldegem zelf. De oppervlakte van het grondgebied bedraagt 9563 ha en het aantal inwoners is meer dan 24 000.
Maldegem is een afwisselend gebied met zowel een golvende zone t.h.v. de cuesta als een vlakke zone in de polders. In Maldegem komen overwegend zandige en zandleembodems voor. Plaatselijk kunnen de bodemeigenschappen wel sterk variëren. In de valleien van de Ede en de Beke wordt zwaardere grond aangetroffen. Vanuit het hemelwater- en droogteplan zijn we vooral geïnteresseerd in het ondiep (freatisch) grondwater. Tijdens de winter kampt Maldegem met hoge grondwaterstanden, zeker in de lagere valleigebieden. Tijdens de zomer en op de hogere gronden krijgen we te maken met lagere grondwaterstanden.
In de toekomst willen we daarom meer inzetten op infiltratie en op waterberging. Infiltratie vermindert de hoeveelheid afstroom van regenwater, en zorgt voor een aanvulling van het grondwater . Het verminderen van de afstroom om wateroverlast te beperken is voornamelijk tijdens de winter van belang, wanneer infiltratie bemoeilijkt wordt door de hoge grondwaterstanden. Daarom moet ook ingezet worden op een veilige afvoer van water, die vertraagd wordt door de uitbouw van voldoende buffering.
Waar zetten we op in bij een hemelwater- en droogteplan?
Hoe passen we dit concreet toe?
Wanneer hemelwater op verharding valt stroomt het grotendeels af naar een lager gelegen punt. Vroeger werd dit water zoveel mogelijk verzameld in de riolering, en samen met het afvalwater afgevoerd naar de zuiveringsinstallatie. De inzichten hierover zijn geëvolueerd, en er wordt nu gekeken naar oplossingen die dichter aanleunen bij de natuurlijke situatie. Als leidraad werd hiervoor de Ladder van Lansink opgesteld, die de oplossingen voor hemelwater rangschikt naar wenselijkheid.
Wat kan je als burger zelf doen?
Ook jij kan zelf stappen ondernemen door slim om te gaan met het regenwater in je huis en tuin. Je dak en tuin kunnen met wat simpele aanpassingen klimaatbestendiger worden ingericht. Meer groen zorgt voor een betere infiltratie van je ondergrond en verlaagt in de zomer de temperatuur in de gemeente. Via blauwgroenvlaanderen.be kun je de maatregelen bekijken om jouw dak, gevel, oprit of tuin klimaatbestendig te maken.
Minimaliseren van verharding
Bij de aanleg van nieuwe infrastructuur of nieuwbouw moet de aanleg van verharde elementen zoveel mogelijk beperkt te worden:
- Verharding/bebouwing alleen voorzien daar waar absoluut nodig, bv. om stabiliteitsredenen.
- Bij aanleg van wegen en pleinen zoveel mogelijk groenzones of niet-verharde zones voorzien.
- Vaak kan een semi-verharding, zoals steen slag of grind volstaan, of kan een waterdoorlaten de verharding worden voorzien, bv. voor parkings of parkeerplaatsen.
- Inzetten op groendaken.
- Bij bestaande infrastructuur en bebouwing dient zoveel mogelijk ontharding beoogd te worden en kunnen bij heraanleg of renovatie gelijkaardige maatregelen worden doorgevoerd zoals hierboven aangegeven.
Belang van infiltratie
Waar het mogelijk is, moet water eerst infiltreren. Dit zorgt ervoor dat er minder water afgevoerd moet worden via de riolering, en dat het grondwaterpeil wordt aangevuld. De ambitie die het hemelwaterplan naar voor schuift, is dat een kleine bui altijd kan infiltreren (behalve als de grond het echt niet toelaat). Met een kleine bui wordt een regenbui bedoeld, die gemiddeld twee keer per jaar voorkomt.
Gezien er overwegend zandige en zandleembodems voorkomen in Maldegem, is infiltratie mogelijk en zinvol over nagenoeg het gehele grondgebied. Enkel de valleigebieden vormen hierop een uitzondering.
Deze ambitie is in de meeste projecten relatief gemakkelijk haalbaar, en zorgt ervoor dat minstens 70% van al het regenwater dat jaarlijks valt, in de bodem kan sijpelen.
Inzetten op bufferen
Wanneer grote neerslaghoeveelheden onvoldoende kunnen infiltreren, zal snelle oppervlakkige afstroming optreden. Dit kan zorgen voor hoge piekdebieten die de afvoercapaciteit overschrijden. Om wateroverlast tegen te gaan, moet buffering ervoor zorgen dat het water trager afgevoerd wordt.
Buffering in Maldegem kan op verschillende manieren worden voorzien.
Kleinschalige buffering wordt bij voorkeur ingezet op:
- Verlaging van het maaiveld of bermen
- Infiltratiekommen of wadi’s
- Regenwaterputten
- Grachten
Binnen grootschalige buffering kunnen bepaalde gebieden hun natuurlijke functie vervullen, waaronder:
- Van nature overstroombare gebied
- De valleigebieden van de waterlopen
- Natuurgebieden
Buffering in bijkomende voorzieningen, die zowel kleinschalig, als grootschalig kunnen zijn:
- Regenwaterbekkens, of bergbezinkingsbekkens (voor opvang van gemengd overstortend water)
- Retentiebekkens of gecontroleerde overstromingsgebieden
Maximaliseren van een aangename waterbeleving
Meerdere waterlopen doorkruisen het grondgebied van Maldegem. De Ede is een centrale ader die door het centrum van Maldegem stroomt. In het gemeentescentrum zijn er mogelijkheden om het water op te waarderen en een prominente (recreatieve) functie te geven.
Achter het gemeentehuis is reeds een zone waar de Ede bovengronds beleefd kan worden dmv een zittrap, maar ook in het Sint-Annapark kan een meandering met beekbegeleidend pad voor beleving zorgen.
Hemelwatervisie per deelgebied
Maldegem werd opgedeeld in zeven deelgebieden, gebaseerd op de afstroomgebieden. Voor elk deelgebied worden afvoerassen, bufferpunten en maatregelen beschreven. Overal is het de bedoeling dat kleine buien infiltreren, en niet worden afgevoerd.
Het deelgebied Kleit heeft in het verleden meermaals te maken gekregen met wateroverlast.
Door de afwaartse ligging van het cuestafront, is de woonkern gevoelig voor wateroverlast. Bij zwaardere buien is er kans op wateroverlast door versnelde afstroom vanuit de hoger gelegen gebieden.
Ook de ondergrond speelt een rol. De zone rond Kleit bestaat uit natte gronden met een kleinere sedimentkorrel (zandleem en klei) waardoor infiltratie op bepaalde plaatsen beperkt zal zijn. De kans op afstroom is hierdoor groter. In de winter zal de hoge grondwaterstand een invloed hebben op de infiltratie-capaciteit.
Door de opeenvolging van lange hete zomers, drogen de onderliggende klei- en leemlagen van de cuesta uit. Als gevolg hiervan krimpen deze klei- en leemlagen, waardoor de fundering van wegen en gebouwen verzakt en er duidelijke scheurvorming optreedt aan deze constructies.
Voor het hemelwaterbeheer willen we inzetten op een combinatie van meerdere mogelijkheden:
- Bufferen in bestaande bekkens én het aanleggen van een bijkomend bekken
- Vergroenen van straten bij toekomstige wegenwerken
- Grachten voorzien van schotten om de snelle afstroom tegen te gaan en verdroging uit te stellen
Projecten vanuit het Hemelwaterplan
Het hemelwaterplan is een langetermijnvisie op het rioleringsstelsel van de gemeente. Het schetst een beeld van waar het hemelwater heengaat, wanneer een gescheiden stelsel wordt aangelegd. Gelukkig kunnen wij op korte termijn ook al een aantal oplossingen aanbieden die snel uitvoerbaar zijn en die de huidige situatie al sterk kunnen verbeteren. Deze quick- wins worden hier besproken.
- Schotten plaatsen in grachten om water op te houden en verdroging te voorkomen
- Ontharden openbare ruimte en gemeentelijke eigendommen ter bevordering van infiltratie
- Aanleggen van bufferbekkens: wateroverlast voorkomen door verbreden Mottebeek, bufferbekken Kleit, bufferbekkens in industriezone Vliegveld.
- Blauwgroene assen verwezenlijken om ruimte voor water en trage recreatie te combineren langsheen Beke (afwerken) en Ede
- Gemeentelijke stedebouwkundige verordening opmaken om de gewenste bronmaatregelen vast te leggen bij aanvraag van een omgevingsvergunning
- Sensibiliseren van de bevolking om bronmaatregelen toe te passen
- Het vaststellen van waterlopen van algemeen belang zodoende een onderhoud te garanderen
- Verder uitvoering geven aan de maatregelen uit het masterplan wateroverlast